Türkiye'de Mizah Dergisi ve Karikatür Kültürü

Akbaba: Cumhuriyet'in Mizah Okulu

7 Aralık 1922'de Yusuf Ziya Ortaç ve Orhan Seyfi Orhon tarafından kurulan Akbaba mizah dergisi, Cumhuriyet'in ilanına haftalar kala yayın hayatına başladı ve aralıklı olarak 1977'ye kadar süren kariyeriyle Türk mizahının en uzun ömürlü siyasi haftalık dergisi oldu. Cemal Nadir Güler, Ramiz Gökçe ve Münif Fehim gibi öncü çizerlerin yanı sıra Turhan Selçuk, Semih Balcıoğlu, Oğuz Aral, Ferruh Doğan ve Semih Poroy gibi sonraki kuşağın pek çok ismi ilk karikatürlerini Akbaba'da yayımladı. Akbaba, modern Türk karikatürünün okul niteliğindeki adresidir; bir yayın değil, bir kuşak fabrikasıdır.

Gırgır: 500 Bin Tirajlı Bir Olay

1972'de Tekin ve Oğuz Aral kardeşler tarafından kurulan Gırgır dergisi, kısa sürede Türk mizah tarihinin en görkemli yayınına dönüştü. Haftada 500 bin tirajla Sovyet Krokodil ve Amerikan Mad'ten sonra dünyanın en çok satan üçüncü mizah dergisi olarak gösterildi. 'Gırgır okulu' kavramı; Latif Demirci, Hasan Kaçan, Mehmet Çağçağ, Tuncay Akgün, Bülent Arabacıoğlu, Metin Üstündağ, Gani Müjde, Engin Ergönültaş ve Galip Tekin gibi onlarca ismin yetiştiği bir atölye geleneğini anlatır. Aral kardeşler döneminin sona erdiği 1989 sonrası dergi farklı sahiplikler altında devam etti; ama Gırgır'ın asıl etkisi, kendisinden sonra kurulan tüm büyük mizah dergilerinin kuruluş kadrosunu sağlamış olmasıdır.

Leman: Bağımsız Mizahın Kalesi

Leman karikatür dergisi, Türk mizah dergiciliğinin son otuz beş yılına damgasını vurmuş, kuruluşundan bugüne bağımsızlığını koruyan en önemli yayın çatısıdır. Kökleri 1985'te Gırgır'dan ayrılan Mehmet Çağçağ, Tuncay Akgün, Şükrü Yavuz ve arkadaşlarının kurduğu Limon dergisine uzanır; Limon'un 1991'de kapatılması üzerine aynı ekip Leman adıyla yeni bir başlangıç yaptı. Gırgır ve benzeri tüm büyük dergiler büyük medya gruplarına aitken, Leman bağımsız sermayeyle kurulan ilk büyük mizah dergisi olarak Türkiye'de bağımsız yayıncılığın simgesi haline geldi.

Karikatür Leman dergisi, kapaklarıyla, 'Lombak' köşesiyle, sayfalarında yetişen Doğan Pehlevan, Bahadır Baruter, Mehmet Cihan Kaan, Ergün Gündüz gibi çizerleriyle hem siyasi gündemi hem toplumsal hassasiyetleri kayıt altına aldı. Onlarca davaya konu olan dergi, Aziz Nesin geleneğinden gelen muhalif mizahı dijital çağa taşıdı.

Haziran 2025'te yayımlanan ve sosyal medyada büyük tartışma yaratan 'Musa-Muhammed' karikatürü dolayısıyla Leman'ın Beyoğlu'ndaki ofisine saldırı düzenlendi; çizer Doğan Pehlevan, yazı işleri müdürü Zafer Aknar, grafiker Cebrail Okçu ve editör Ali Yavuz tutuklandı. Kurucu Tuncay Akgün ile genel yayın yönetmeni Aslan Özdemir yurt dışında oldukları için haklarında yakalama kararı çıkarıldı. RSF (Reporters Without Borders) ve Cartoonists for Peace başta olmak üzere uluslararası basın özgürlüğü kuruluşları dergiye yapılan saldırıyı ve tutuklamaları kınadı; dava 2026 baharında görülmeye devam etmektedir.

Tüm bu baskılara rağmen Leman karikatür, Türk karikatür kültüründe muhalif çizginin omurgası olmayı sürdürmektedir. 'Leman karikatür' bugün artık yalnızca bir dergi adı değil; bir mizah ekolünün, bir özgürlük tartışmasının ve Türkiye'de bağımsız yayıncılığın da kısaltmasıdır. Leman mizah dergisi, Türk basın özgürlüğü tarihiyle birlikte okunması gereken bir yayındır.

Leman, Aziz Nesin geleneğinden gelen muhalif mizahı dijital çağa taşıyan bir bağımsız mizah kalesidir.

Penguen: 2000'lerin En Çok Satan Mizah Dergisi

25 Eylül 2002'de Metin Üstündağ, Bahadır Baruter, Selçuk Erdem ve Erdil Yaşaroğlu tarafından kurulan Penguen dergisi, Leman'dan ayrılan ekibin yepyeni bir bağımsız yayını olarak kısa sürede 2000'lerin en çok satan haftalık mizah dergisi haline geldi. Selçuk Erdem'in çizdiği uçmaya çalışan penguen amblemiyle, Yiğit Özgür, Ersin Karabulut ve Umut Sarıkaya gibi yeni kuşağın yetiştiği bir okul oldu. 2017'de basılı yayıncılığın krizi ve özgürlük baskıları gerekçesiyle yayın hayatına son veren Penguen, kapanışıyla mizah dergisi tarihinin önemli bir kırılma noktasını simgeler.

Uykusuz: Z Kuşağının Baskı Mizahı

5 Eylül 2007'de Penguen'den ayrılan altı genç çizer; Yiğit Özgür, Ersin Karabulut, Oky, Umut Sarıkaya, Uğur Gürsoy ve Memo Tembelçizer tarafından kurulan Uykusuz dergisi, Mürekkep Yayıncılık çatısı altında 16 sayfalık haftalık bir yayın olarak çıktı. Z kuşağının dijital diliyle baskı mizahını birleştiren son dönem temsilcisi olan dergi, 25 Ocak 2023'te yayın hayatına son verdi. Uykusuz'un kapanışı, basılı mizah dergisinin Türkiye'deki uzun yolculuğunda sembolik bir noktayı işaretledi.

Mizah Dergisi Kapakları ve Sansür Tarihi

Mizah dergisi kapakları, Türkiye'de aynı zamanda bir sansür ve özgürlük arşividir. 12 Eylül sonrası kapatmalar, 2010'lardaki Penguen-Erdoğan davaları, 2017'de Penguen'in kapanması ve 2025'te Leman'ın 'Musa-Muhammed' davası, çizgi sanatının demokrasi ölçümlerinden biri olduğunu hatırlatan bir zincir oluşturur. Bugün karikatür Instagram, Twitter, webtoon platformları ve podcast çevresinde dijital bir hayata geçmiş olsa da basılı kapağın kamusal etkisi tarihsel önemini korumaktadır.

Bir Geleneğin Bugünü

Bugün Türkiye'de mizah dergisi geleneği, basılı dergi krizine rağmen dijital platformlarda, sergilerde ve yarışmalarda canlılığını korumaktadır. Karikatürcüler Derneği'nin 2026 baharında lise ve üniversite öğrencilerine yönelik dijital atölyeleri yaygınlaştırması; 6. Muğla Uluslararası Karikatür Yarışması'nın 'Aşk/Sevgi' temasıyla başlatılması; Ben Robot Değilim sergisinin Basın Müzesi'nde açılması, geleneğin yeni biçimler aldığını gösteriyor. Çizerleri tek tek tanımak için Türk karikatüristler dosyasına, derinlemesine yaşam öyküleri için karikatürist biyografileri arşivine ve genel kültürel bağlam için ana sayfa karikatür hub'ımıza geçebilirsiniz.